Val de Cusanca

Ese concello ourensán é un dos máis extensos da provincia. É un espacio de contrastes, de montañas e vales, con espesas superficies case chairas e sólidos macizos desmantelados. Sitúase o nordeste da provincia, no límite con Pontevedra, a 39 Km da capital da provincia, e a 11 Km de Carballiño, capital da comarca a que pertence.

Comprende 12 parroquias que se comunican a través dunha abundante rede de estradas locais e pistas en bo estado, dispostas a través dos vales e zonas de media ladeira.

O municipio esta inmerso no sistema montañoso que separa as provincias orientais e as occidentais: a Dorsal galega. As maiores alturas están no oeste, nos Montes do Testeiro ( pico de Uceiro con 1.003 metros) e ó noroeste, onde se sitúan así os somontes meridionais da Serra do Faro, alcanzando a máxima cota no Pico Seco (935 metros).

Deste modo, a metade norte é autenticamente montañosa: trátase dun paisaxe quebrado, de perfiles ondulados e nus (polo efecto dos continuos ciclos erosivos), sendo o sector meridional mais heteroxéneo, regado polos ríos Lovagueira, Viñao (afluente do Avia) e Pedriña. O Lovagueira é o mais encaixado, describe un val estreito das rocas metamórficas moi erosionadas, en plena Serra do Testeiro. Os restantes ríos atravesan un substrato granítico e dan lugar a vales amplos e poboados, nos que se fan depósitos aluviais constituíndo as mellores terras de cultivo.

En xeral, gran parte do terreo é superficie núa ou está cuberta polo mato, só os vales e ladeiras baixas das montañas están ocupadas polas densas e tupidas masas de coníferas e algunhas especies autóctonas. É necesario destaca-lo coidado desta riqueza forestal por parte dos veciños, que sempre loitaron contra os incendios.

Os retos arqueolóxicos encontrados son reflexo dunha boa parte da historia do actual municipio dunha florecente cultura. As construccións dunha etapa primitiva "megalítica" e mais tardía, da Idade de Ferro, esténdese ó longo do solar que ocupa o Concello do Irixo. A esto únese tamén, unha serie de documentos medievais que certifican a existencia da xurisdicción ou Terra de Orcellón, pouco antes do ano 1000, que comprendería, ademais do Irixo, Boborás e Cea e que, parece, dependeu directamente do mosteiro de Carboeiro. A partir do século XV - e ata o século XVII-, os condes de Monterrei pasaron a exerce-lo seu señorío destas terras, que lindaban ca Terra de Castela, á que pertencía Carballiño, o Ribeiro e Faro de Avión.

Pero o que se perdeu no tempo, e hoxe en día é case unha lenda, é o primeiro emprazamento dunha suposta anterga fortaleza, castelo ou cidade de Orcellón, da que a tradición oral - por medio de cantigas medievais - fálannos, e que debeu ser un punto de encontro de cortesáns, poetas e trobadores que amenizaban os mercados e as feiras. Este recordo histórico constitúe hoxe un dos principais interrogantes para os historiadores e arqueolóxicos na zona ourensá.

A actividade agraria, é tradicional, cunha clara orientación dende fai anos a explotación gandeira. O concello está entre os lares da provincia en canto ó número de cabezas de vacún sendo ademais dos poucos que incrementaron a súa cabana nos últimos dez anos.

A existencia da cooperativa leiteira dende 1970 en Loureiro foi o principal motor para o seu desenvolvemento. O sector pecuario contémplase coa maior explotación de equinos de toda a comarca na parroquia de Parada de Labiote, onde se celebra un curro a mediados de agosto, dedicada a crianza e comercialización de carne destinada os mercados extrarrexionais.

Destacar algúns empresas constructoras e pequenos serradoiros de madeira, que aproveitan os recursos forestais e unha cooperativa téxtil que traballa para deseñadores de dentro e fóra de Galicia. A esto engadímoslle-la existencia dunha numerosa colonia de emigrantes establecidos en América.

Os castros de Corneda, Orros e Souteliño, ademais dunha extensa variedade de restos de obxectos cotiás - sobre todo no val do río Viñao -, son as probas do poboamento deste zona hai miles de anos.

De época posterior, as igrexas parroquiais constitúen a oferta cultural mais interesante. A igrexa medieval de Santo Estevo de Cangués, pouco importante nas súas dimensións, ofrece unha gran orixinalidade de forma.

Pero a época constructiva mais rica foron os séculos XVII e XVIII, que deron como resultado interesantes mostras do barroco, como as igrexas de San Xoán de Froufe, Santa María do Campo o Santiago de Corneda, as tres de considerable riqueza ornamental nas fachadas.

A parroquia de Reádegos, a que accede por unha calzada medieval parcialmente tapada con cemento, é tamén barroca e posúe unha escaleira de caracol de acceso ó campanario. Distintos cruceiros e algún peto de ánimas (Loureiro) dan proba da tradición canteira da zona, amenizando, en moitos casos, os recorridos en boa pare do Concello.

Grupo de Gaitas do Concello

As festividades parroquiais e a feira comercial chamada " O Tellado" convocada os días 2 e 17 de cada mes é o mais característico. No medio de todo esto, cabe resalta-la famosa romaría da Virxe do Carme na capela de A Pena da Sela (parroquia de Dadín), situada na carballeira e que se celebra o primeiro domingo de xullo. A tradición manda que os romeiros ofrecidos dende varias voltas de xeonllos ó redor da capela e puxen a entrada ou saída da igrexa. A festa acaba coa comida campestre.